Demokrasi üzerine konuşurken çoğu insan meseleyi yalnızca “sandık” üzerinden okuyor. Oysa demokrasi binlerce yıldır tartışılan, eleştirilen, kendi içinde çelişkiler barındıran bir sistemdir. Bugün sanki kusursuz ve dokunulmaz bir modelmiş gibi anlatılıyor. Ama Antik Yunan’dan beri birçok düşünür demokrasinin zayıf yönlerini açıkça ortaya koymuştur.
Sokrates’in idamı bu kırılmanın ilk büyük örneğidir. Halkın oylarıyla işleyen bir sistem, dönemin en büyük filozoflarından birini “gençleri zehirliyor” diyerek ölüme gönderdi. Platon’un demokrasiye güvensizliği tam burada başlar. Çünkü ona göre çoğunluğun karar vermesi, doğru karar verildiği anlamına gelmez ve Platon bu konuda çok serttir; “Devlet yönetimi bir uzmanlık işidir. Gemiyi fırtınada tayfalar değil, sadece yönü bilen kaptan yönetmelidir” der. İnsanlar hasta olduğunda doktora gider, bina yapılırken mühendise danışır; ama ülke yönetileceği zaman popüler olana yönelir. Platon’un demokrasi eleştirisinin özü budur; liyakat yerine popülarite.
Platon’un şu sözü bugün de geçerlidir; “Halk, kendisini tedavi eden doktoru değil, kendisine tatlı vaat eden şekerciyi seçer“. Siyaset böylece devlet yönetme yarışından çıkıp kitle memnuniyeti yarışına dönüşür. Mesele halkın söz sahibi olması değil, hangi bilinçle karar verdiğidir.
Türkiye’deki tabloya bakıldığında bu tartışmaların neden hâlâ güncel olduğu anlaşılıyor. Toplum yıllardır iki kutuplu bir siyasete sıkıştırılmış durumda. Önce Erdoğan’ın karşısına Ekmel İhsanoğlu, sonra ise Kemal Kılıçdaroğlu. Her seferinde seçmene gerçek bir vizyon yarışı değil, mecburiyet sandığı sunuldu. İnsanlar kazanacak bir adayı değil, Erdoğan’ın karşısındaki vasat olanı seçmeye yönlendirildi. O zaman şu soru kaçınılmaz oluyor; Demokrasi gerçekten halkın iradesi midir, yoksa halka sunulan vasat seçeneklerin arasında seçim yapma özgürlüğü mü?
Ama burada kritik bir ayrım yapmak gerekiyor. Demokrasiyi eleştirmek başkadır, cumhuriyet’i savunmak başkadır. Cumhuriyet keyfi yönetime karşı anayasanın ve hukukun üstünlüğünü savunur. Cumhuriyet; Kurumların kişilerden üstün olmasıdır. Herhangi bir siyasi partiye hukukun dışına taşan bir müdahale yapıldığında mesele parti meselesi olmaktan çıkar. Çünkü hukuk bir gün muhalefet için eğilip bükülüyorsa, ertesi gün herkes için eğilip bükülebilir.
Platon’un şu sözü tam burada anlam kazanıyor; “Aşırı özgürlük, aşırı köleliğe dönüşür. Demokrasinin sonu kaçınılmaz olarak tiranlıktır.” Kontrolsüz popülizm, kurumsuzlaşmış bir devlet ve kişiye göre işleyen hukuk, sistemi güç savaşına çevirir. Güç savaşlarında kazanan hukuk olmaz, gücü elinde tutan olur. Bugün yaşadığımız tablo tam olarak budur.
Bu yüzden bugün savunulması gereken şey bir parti değil cumhuriyet’in kendisidir. Çünkü cumhuriyet; Hukuk demektir, anayasa demektir, kurum demektir. Kişiler gelir geçer, devlet aklı kalır. Bunu kaybedersek geriye yalnızca sandık kalır. Sandığın olduğu her yere demokrasi denebilir. Ama hukukun olmadığı yere cumhuriyet denemez.
BERK ŞİMŞEK
24.05.2026